Rapor No. 1 merkezî bütçenin borç servisini, No. 2 ve No. 3 satılan ve ruhsatla devredilen varlıkları ölçtü. Bu rapor, kaynak israfının ikinci kanalını ölçer: Türkiye'de kentsel hizmetin üretildiği yer olan belediyeler, hizmeti ağırlıkla borçla — ve büyükşehirlerde döviz cinsi borçla — finanse etmekte; borçla yaratılan değer ise (arsa rantı, imar artışı, işletme geliri, müteahhit hakedişi) belediyeye değil piyasaya kalmaktadır. Sonuç: yerin üstündeki kentsel rant, yerin altındaki maden rantıyla aynı örüntüyü izler — kamu üretir, borçlanır, değer artışına katılmaz.
Dört bulgu öne çıkmaktadır:
Rapor sekiz bölümden oluşur: (1) çerçeve ve yöntem, (2) belediye maliyesinin yapısı, (3) yıllara göre gelir, gider ve borç, (4) borç kanalları ve geri ödeme koşulları, (5) "hizmet borçla, gelir özelde": mekanizmalar, (6) İstanbul vakası — Seul ve Şili ile karşılaştırma, (7) belediyelerin gelir ve gider potansiyeli, (8) sonuç ve öneriler.
İkinci kanal nedir? Rapor No. 1'in ölçtüğü birinci kanal, merkezî bütçenin faiz servisidir. İkinci kanal, merkezî bütçenin dışında ama kamunun içinde kalan yerel yönetim borcudur: Anayasa md. 127 ile idari ve mali özerklik taşıyan belediyeler, kendi borçlanma yetkisiyle (5393 s.K. md. 68) ve Hazine garantisiyle (4749 s.K.) borçlanır; borç, merkezî yönetim borç stokunda görünmez, ancak nihai ödeyicisi aynı vergi mükellefidir.
| Gelir kaynağı | Dayanak ve mekanizma | Toplam gelirdeki pay (≈) | Yapısal sorun |
|---|---|---|---|
| Genel bütçe vergi payı | 5779 s.K.: genel bütçe vergi gelirlerinin %1,50'si büyükşehir ilçe belediyelerine, %1,50'si diğer belediyelere, %0,5'i il özel idarelerine; büyükşehir belediyelerine il sınırında toplanan vergilerin %6'sı. Aylık olarak İller Bankası aracılığıyla dağıtılır; borç kesintileri bu paydan yapılır. | %45–55 | Belediye, ürettiği verginin yaklaşık onda birini geri alır; pay merkezî kararla değişir |
| Öz vergi gelirleri | Emlak vergisi (1319 s.K.), ilan-reklam, çevre temizlik, eğlence vergileri; harçlar (2464 s.K.) | %15–20 | Emlak vergisi GSYH'nin ≈ %0,3'ü (OECD ≈ %1,9); rayiç bedeller piyasa değerinin çok altında |
| Teşebbüs ve mülkiyet gelirleri | Su, ulaşım, kira, otopark, işletme gelirleri | %15–20 | Tarifeler siyasi; maliyetin altında |
| Sermaye gelirleri | Taşınmaz satışı | %3–8 | Varlık satarak cari açık kapatma; SGK'ya taşınmaz devri |
| Borçlanma | 5393 md. 68: borç stoku son yıl gelirinin 1 katı (büyükşehir 1,5 katı) ile sınırlı; dış borç yalnız yatırım için ve Hazine izniyle; iç borç İçişleri (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği) Bakanlığı onayıyla | Finansman | Sınır gelir üzerinden tanımlı; döviz borcunda kur artışı sınırı otomatik aşar |
Mahalli idare giderlerinin yaklaşık üçte biri personel ve belediye şirketi hakedişi, üçte biri mal ve hizmet alımı (büyük bölümü yüklenici), dörtte biri sermaye gideri, kalanı faiz ve transferdir. 696 sayılı KHK (2017) ile taşeron işçilerin belediye şirketlerine geçirilmesi personel yükünü kalıcı hâle getirmiş; 2024 seçimleri öncesinde şirket personeli 565 binin üzerine çıkmıştır. Faiz gideri, döviz borcu taşıyan büyükşehirlerde 2022 sonrasında en hızlı büyüyen kalemdir.
| Yıl | Gider (mr ₺) | Gelir (mr ₺) | Borç stoku (mr ₺) | Borç stoku (mr $) | Borç / gelir |
|---|---|---|---|---|---|
| 2010 | 47≈ | 43≈ | 33≈ | 22 | %77 |
| 2012 | 63≈ | 57≈ | 40≈ | 22 | %70 |
| 2014 | 88≈ | 79≈ | 55≈ | 25 | %70 |
| 2015 | 104≈ | 92≈ | 72≈ | 26 | %78 |
| 2016 | 120≈ | 107≈ | 88≈ | 29 | %82 |
| 2017 | 148 | 128 | 108 | 30 | %84 |
| 2018 | 170≈ | 149≈ | 135≈ | 28 | %91 |
| 2019 | 192≈ | 176≈ | 160≈ | 28 | %91 |
| 2020 | 232≈ | 205≈ | 210≈ | 30 | %102 |
| 2021 | 300≈ | 270≈ | 280≈ | 31 | %104 |
| 2022 | 480 | 450 | 350 | 21 | %78 |
| 2023 | 850≈ | 800≈ | 520≈ | 22 | %65 |
| 2024 | 1,500≈ | 1,400≈ | 780≈ | 24 | %56 |
| 2025 | 2,250≈ | 2,100≈ | 1,100≈ | 28 | %52 |
Nominal büyüme yanıltıcıdır. 2022–2025 arasında gider ve gelir lira bazında beş kata yakın büyümüş görünür; dolar bazında mahalli idare gideri ≈ 29 mr $'dan ≈ 58 mr $'a çıkmıştır. Borç stoku ise dolar bazında ≈ 21 mr $'dan ≈ 28 mr $'a; yani reel büyüme sınırlı, kur etkisi belirleyicidir. Bu, borcun büyük bölümünün döviz cinsi olduğunun dolaylı kanıtıdır.
Borç/gelir oranı düşerken risk artmıştır. Oran 2017'de %84'ten 2025'te ≈ %52'ye inmiştir; ancak bu iyileşme enflasyonla gelirlerin şişmesinden kaynaklanır. 5393 md. 68'in "1 kat / 1,5 kat" sınırı bu nedenle çalışmaz: gelir enflasyonla, borç kurla büyür; ikisi aynı hızda büyümez.
Faiz, ödemenin içinde saklıdır. 2017'de mahalli idarelerin faiz ödemesi ≈ 3 mr ₺ idi (gelirin %2,3'ü). Dövizli kredilerde kur farkı faiz gibi işler; İzmir'in 2024–2025 döneminde 22,5 mr ₺ ödeyip stokunun 26'dan 56,6 mr ₺'ye çıkması, "faiz + kur" toplamının anapara ödemesini aştığını gösterir. Bu, Rapor No. 1'deki "borcu borçla ödeme" döngüsünün yerel kopyasıdır.
SGK borcu ayrı bir stoktur. Yukarıdaki stoka ek olarak belediye, bağlı idare ve şirketlerinin SGK prim borcu Temmuz 2024'te 96 mr ₺, Ocak 2025'te 167 mr ₺, Ağustos 2025'te 234,2 mr ₺'dir; on üç ayda 2,4 kat. En borçlu: İzmir BB 18,1; Adana BB 7,8; Ankara BB 7,7; Şişli 6,0; İBB 3,9 mr ₺ (Ekim 2025).
Belediye borcu tek bir borç değildir; her kanalın kendi vadesi, faizi, teminatı ve kesinti mekanizması vardır. Ortak nokta: hiçbirinde geri ödeme belediyenin ürettiği değere değil, merkezden gönderilen paya bağlanmıştır.
| Kanal | Koşullar | Teminat / kesinti | Sonuç |
|---|---|---|---|
| İller Bankası kredileri | Altyapı ve üstyapı için TL kredi; vade 5–15 yıl; faiz Banka'nın kaynak maliyetine bağlı. 2024 yatırım ve finansman programında 29,7 mr ₺ aktarıldı; Banka'nın aktifi 208,6 mr ₺, 2024 kârı 17,2 mr ₺. | Genel bütçe vergi payından kaynağında kesinti (borç geri ödemesi + Banka'nın ortaklık payı) | Ucuz ama küçük; Banka kâr eder, belediye payı erir |
| Hazine garantili dış krediler | 4749 s.K.; yalnızca yatırım projeleri; döviz cinsi (EUR/USD); vade 10–20 yıl; kreditörler EBRD, EIB, AIIB, Dünya Bankası, Deutsche Bank, JBIC vb. Metro ve arıtma projelerinin ana kaynağı. | Hazine garantisi; temerrütte Hazine öder, belediyenin vergi payından "Hazine alacağı" olarak tahsil eder. 2023 sonu: mahalli idareler 10,6 mr ₺ ile Hazine'ye en borçlu grup; vadesi gelecek Hazine alacaklarının %44,5'i | Kur riski belediyede; kesinti vatandaşın payından |
| Garantisiz dış krediler / tahvil | Hazine izniyle; büyükşehirlerin doğrudan kredi anlaşmaları; yurt içi tahvil ihracı 2012 yönetmeliğiyle mümkün ancak nadir | Belediye gelirleri; bazı kredilerde İSKİ/İETT gelir temliki | Piyasa faizi; gelir temliki hizmet bütçesini kilitler |
| Ticari banka kredileri (TL) | Cari açık ve hakediş finansmanı; kısa vade; yüksek faiz (2024–2025'te %45–60) | Gelir temliki, taşınmaz ipoteği | En pahalı kanal; Sayıştay denetiminde sorun |
| Vergi ve SGK borçları | Fiilen borçlanma: ödenmeyen prim ve stopaj. Yapılandırma kanunları 6111 (2011), 6552 (2014), 7020 (2017), 7256 (2020), 7326 (2021), 7440 (2023): 36–120 ay taksit, Yİ-ÜFE endeksleme, gecikme zammı affı | Taksitler vergi payından kesinti; 5510 geçici md. 41 ile taşınmaz devri (İBB 2025: 23 taşınmaz) | "Af" döngüsü; borç, kent varlığıyla ödenir |
| Yüklenici ve şirket borçları | Hakediş gecikmeleri; belediye şirketlerine sermaye transferi; 696 KHK personel yükü | Yok; fiilen zorunlu ticari kredi | Yükleniciye örtük faiz; maliyete yansır |
Bu raporun sorusu "belediyeler neden borçlu?" değil, "belediyenin borçla yarattığı değer nereye gidiyor?" sorusudur. Dört mekanizma ölçülebilir.
| Mekanizma | Nasıl işler | Türkiye örneği | Değeri alan |
|---|---|---|---|
| 1. Ulaşım yatırımı → arsa rantı | Metro hattı açılan koridorda konut ve ticari gayrimenkul değeri uluslararası literatürde %10–30 artar. Belediye hattı döviz borcuyla yapar; artış mülk sahibinde ve geliştiricide kalır. Türkiye'de 2020'de (7221 s.K.) getirilen "değer artış payı" yalnızca plan değişikliğine bağlıdır, ulaşım yatırımı kaynaklı artışı kapsamaz. | İBB 2026'da aynı anda 10 metro hattı inşa etmekte, ulaşıma 155 mr ₺ ayırmaktadır; 244 km İBB, 136 km Bakanlık işletmesinde. Koridor boyunca AVM, rezidans ve ofis stoku özel sektördedir. | Mülk sahibi, geliştirici |
| 2. İmar hakkı → inşaat rantı | Plan değişikliğiyle yaratılan ek inşaat alanı; altyapı (yol, su, okul) yükü belediyede, satış geliri geliştiricide. Değer artış payı 2020'den beri kısmen tahsil edilmektedir. | Büyük ölçekli plan değişiklikleri ve kentsel dönüşüm alanları; İBB 2026'da kentsel dönüşüm ve afete 17,2 mr ₺ ayırmaktadır. | Geliştirici |
| 3. Hizmetin özel işletmeye devri | Özel halk otobüsü, minibüs, otopark, reklam panoları, çöp toplama ihaleleri: belediye altyapıyı ve düzenlemeyi üstlenir, işletme marjı özel sektörde kalır; zarar (ücretsiz/indirimli yolcu) belediyede. | İstanbul'da toplu taşımanın önemli bölümü özel halk otobüsü ve minibüsle; İETT bütçe açığı İBB'den karşılanır. | Özel işletmeci |
| 4. Yüklenici ve belediye şirketi hakedişi | Mal ve hizmet alımının büyük bölümü ihaleyle yükleniciye; personel şirket üzerinden. Belediye borçlanır, hakediş nakit olarak özel sektöre akar; gecikmede yükleniciye örtük faiz ödenir. | Belediye şirketlerinde 565 bin personel (2022); mahalli idare giderinin üçte biri mal-hizmet alımı. | Yüklenici, şirket |
Kaba bir hesap tezi görünür kılar. İBB'nin 2026 ulaşım bütçesi 155 mr ₺ (≈ 3,3 mr $); on hattın toplam yatırım maliyeti ≈ 8–10 mr $ (≈). Uluslararası ortalama olan %15 değer artışı, hat koridorlarındaki ≈ 1–1,5 mn konut ve işyerinin ≈ 150–200 mr $'lık değerine uygulandığında ≈ 20–30 mr $ özel değer artışı verir: yatırımın iki-üç katı. Belediyenin bu artıştaki payı — emlak vergisi rayiçleri gerçek değere yaklaşmadığı sürece — sıfıra yakındır. Hong Kong MTR modelinde aynı artışın hattın finansmanını karşılaması, Seul'de "geliştirme yükü" ve "kentsel altyapı katkı payı" ile kısmen tahsil edilmesi, Londra Crossrail'de "iş oranı ek vergisi" ile 4,1 mr £ toplanması bu payın alınabildiğini gösterir.
İstanbul, nüfus ve hasıla payı bakımından dünyanın en "ağır" metropollerinden biridir: Türkiye nüfusunun ≈ %18'i, hasılasının ≈ %30'u. Seul, Kore için benzer bir yükü taşır (nüfusun %18'i, hasılanın ≈ %23'ü). Şili ise nüfus ve hasıla ölçeğinde İstanbul'a en yakın ülkedir. Üçü aynı tabloya konduğunda, İstanbul'un sorunu netleşir: ürettiği ekonomiyle bütçesi arasındaki makas.
| Ölçüt | İstanbul (İBB) | Seul (SMG) | Şili (merkezî devlet) |
|---|---|---|---|
| Nüfus | ≈ 15,7 mn (Türkiye'nin %18'i) | ≈ 9,4 mn (Kore'nin %18'i) | ≈ 20 mn |
| Hasıla | ≈ 400 mr $ (Türkiye'nin ≈ %30'u) | ≈ 400 mr $ (Kore'nin ≈ %23'ü) | ≈ 330 mr $ |
| Kişi başı hasıla | ≈ 25 bin $ | ≈ 43 bin $ | ≈ 17 bin $ |
| Yönetim bütçesi (yıllık) | 609 mr ₺ ≈ 13 mr $ (2026, İSKİ+İETT dahil); ilçe belediyeleriyle ≈ 18–20 mr $ | ≈ 48 tn won ≈ 33–35 mr $ (2025) | ≈ 90–100 mr $ (2025 merkezî bütçe) |
| Bütçe / hasıla | ≈ %3–4 (ilçelerle ≈ %5) | ≈ %8–9 | ≈ %27–30 |
| Borç stoku | 3,8 mr $ (Ekim 2025); ağırlıkla döviz; 2014: 2,6 · 2018: 3,8 mr $ | ≈ 11–12 tn won ≈ 8 mr $; tamamı won; belediye tahvili | Kamu borcu ≈ %42 GSYH; yerli ve yabancı para dengeli |
| Borç / yıllık gelir | ≈ %30 (kur artışında otomatik yükselir) | ≈ %20–25 (yasal tavan: bütçenin %20'si "kırmızı çizgi") | Mali kural: yapısal denge hedefi |
| Metro finansmanı | İBB döviz kredisi (EBRD, AIIB, DB) + Bakanlık bütçesi; arazi değer kazanımı yok | Ulusal bütçe katkısı + Seul tahvili + geliştirme yükü; Seoul Metro kamu şirketi | Santiago Metro: kamu şirketi (Metro S.A.), devlet sermayesi + tahvil |
| Emlak vergisi | GSYH'nin ≈ %0,3'ü (Türkiye); rayiç bedel piyasa altı | Kore: GSYH'nin ≈ %1'i + kapsamlı gayrimenkul vergisi | ≈ %1 GSYH; belediye fonuna dağıtılır |
| Kentsel rant payı | Yalnız plan değişikliğinde değer artış payı (2020) | Geliştirme yükü, altyapı katkı payı, kamu konutu kotası | Belediye katkı payları; sınırlı |
İstanbul en az bütçeyle en çok ekonomi üreten şehirdir. Aynı hasılayı üreten Seul'ün belediye bütçesi İstanbul'un 2,5 katıdır; Seul, İstanbul'un %60'ı nüfusla bunu yapar. Fark harcama iştahı değil, gelir tasarımıdır: Seul emlak ve edinim vergisini kendi toplar, ulusal bütçeden transfer alır ve kentsel rantı geliştirme yüküyle bütçeye çeker.
İstanbul döviz borcuyla, Seul yerli parayla yatırım yapar. İBB'nin borç stoku dolar bazında 2018'den beri sabit (3,8 mr $) olsa da lira bazında beş kat büyümüştür; Seul'ün won cinsi tahvil borcu kur riski taşımaz ve yasal %20 tavanla sınırlıdır.
Şili karşılaştırması ölçeği gösterir. İstanbul, Şili'den daha büyük bir ekonomiyi, Şili devlet bütçesinin beşte biriyle yönetmektedir. Elbette İstanbul'da merkezî devlet de harcama yapar (Bakanlık metroları, hastaneler, üniversiteler); ancak bu harcamalar İstanbul'un kararıyla değil merkezin kararıyla yapılır ve Rapor No. 2'deki KÖİ garantileri gibi kentin adına borç yaratır.
Sonuç: İstanbul'un mali sorunu borcun büyüklüğü değildir — 3,8 mr $, hasılasının %1'idir. Sorun, bu küçük borcun bile kentin kendi gelirinden değil merkezin payından ödenmesi ve kentin ürettiği rantın bütçeye hiç girmemesidir.
Aşağıdaki tahminler, mevcut yetkilerle ve uluslararası emsallerle belediye gelirinin ne kadar artabileceğini ölçer; hiçbiri yeni vergi değil, mevcut vergi ve payların gerçek değere oturtulmasıdır.
| Gelir kaynağı | Mevcut durum | Potansiyel (Türkiye geneli, yıllık) | Emsal |
|---|---|---|---|
| Emlak vergisi rayiç reformu | ≈ %0,3 GSYH (≈ 220 mr ₺, 2025); rayiç bedeller 2026 takdirleriyle yükselmekte ancak piyasa değerinin altında | %1 GSYH'ye çıkış = ≈ 750 mr ₺ (≈ 16 mr $) ek gelir; sosyal koruma için tek konut muafiyeti ve kademeli geçiş | OECD ≈ %1,9; Kore ≈ %1; Şili ≈ %1 |
| Ulaşım koridoru değer kazanımı | Yok (değer artış payı yalnız plan değişikliğinde) | İstanbul'da on hattın çevresindeki ≈ 20–30 mr $ değer artışının %15–20'si = ≈ 3–6 mr $ (hat başına bir kez); Türkiye geneli raylı sistem programında ≈ 5–8 mr $ | Hong Kong MTR "Rail+Property"; Londra Crossrail ek iş vergisi (4,1 mr £); Seul geliştirme yükü |
| İmar hakkı satışı / değer artış payının genişletilmesi | 7221 s.K. (2020) kısmi | Plan değişikliği dışı yoğunluk artışlarına ve kentsel dönüşüm alanlarına yayılırsa ≈ 100–200 mr ₺ | São Paulo CEPAC (imar hakkı sertifikası borsada satılır) |
| Belediye tahvili (yerli para, uzun vade) | 2012 yönetmeliği var, kullanım yok; döviz kredisi hâkim | Döviz borcunun TL tahville yer değiştirmesi; kur farkı yükünün sıfırlanması. TVF/İller Bankası garantili "İstanbul Altyapı Tahvili" ile kurumsal yatırımcı (BES, sigorta) talebi | Seul, Tokyo, ABD belediye tahvili piyasası |
| Hizmet işletme gelirlerinin geri alınması | Özel halk otobüsü, otopark, reklam marjı özel sektörde | İşletme marjının belediye şirketinde toplanması veya imtiyaz bedelinin piyasa değerine çekilmesi: büyükşehirlerde gelirin %3–5'i | Seoul Metro, TfL |
| Toplam potansiyel | Yıllık ≈ 1–1,2 tn ₺ (≈ 25 mr $) ek yerel gelir + tek seferlik ≈ 5–8 mr $ değer kazanımı — mahalli idareler borç stokunun (≈ 1,1 tn ₺) tamamına yakını |
Gider potansiyeli üç kalemdedir: (i) kur farkı ve faiz — döviz borcunun TL tahville ikamesi, İzmir örneğindeki "ödedikçe büyüyen stok" etkisini keser; büyükşehirlerde yıllık gelirin %5–10'u; (ii) belediye şirketi personeli — 696 KHK sonrası şişen kadroların doğal eksilme ile normalleşmesi, giderin %3–5'i; (iii) yüklenici gecikme faizi — hakediş disiplini ve İller Bankası garantili ödeme mekanizması, %1–2. Toplam ≈ giderin %10–15'i; borç servisinin yaklaşık yarısı.
| Kalem | Tutar | Yorum |
|---|---|---|
| Mahalli idareler borç stoku (2025) | ≈ 1,1 tn ₺ ≈ 28 mr $ | Yıllık gelirin ≈ yarısı; ağırlıkla döviz |
| Belediye SGK prim borcu (Ağu 2025) | 234 mr ₺ | 13 ayda 2,4 kat; yalnızca %44'ü tahsil edilebiliyor |
| Mahalli idarelerin Hazine'ye borcu (2023 sonu) | 10,6 mr ₺ | Hazine'ye en borçlu kuruluş grubu; vergi payından kesilir |
| Yıllık kur farkı + faiz yükü (büyükşehirler, ≈) | Gelirin %5–10'u | İzmir: 22,5 mr ₺ ödeme, stok 26 → 56,6 mr ₺ |
| İstanbul metro koridorlarında bütçeye girmeyen değer artışı (≈) | 20–30 mr $ | Yatırımın 2–3 katı; belediye payı ≈ sıfır |
| Emlak vergisi açığı (OECD %1 eşiğine göre) | ≈ 500 mr ₺ / yıl | Rayiç bedelin piyasa değerine oturtulmasıyla |
| İkinci kanal toplam israf (yıllık, ≈) | ≈ 0,6–0,8 tn ₺ | Kur farkı + faiz + alınmayan rant + emlak vergisi açığı; borç stokunun yarısından fazlası, her yıl |
Öneriler belediyelerin siyasi yönetiminden bağımsızdır; tamamı merkezî mevzuat ve TVF/İller Bankası araçlarıyla uygulanabilir.
| Öneri | İçerik | Emsal |
|---|---|---|
| 1. Döviz borcunun TL tahville ikamesi | TVF veya İller Bankası garantili, 10–20 yıl vadeli, TÜFE endeksli "Büyükşehir Altyapı Tahvili"; BES ve sigorta fonlarına zorunlu değil, teşvikli tahsis. Yeni dış kredi yalnız hibe bileşenli (EIB, AIIB) projelerde. | Seul tahvili; ABD belediye tahvili; Rapor No. 2 öneri 4 (garanti reformu) |
| 2. Arazi değer kazanımı kanunu | Raylı sistem ve büyük altyapı koridorlarında, açılıştan itibaren 10 yıl, koridor içi mülklerin değer artışının %15–20'sinin belediyeye ödenmesi (satışta veya yıllık); gelirin yalnızca borç servisine tahsisi. | Hong Kong MTR, Londra Crossrail, Seul, São Paulo CEPAC |
| 3. Emlak vergisi rayiç reformu | Rayiç bedelin piyasa değerine (tapu/Endeksa verisi) otomatik endekslenmesi; tek konut ve emekli muafiyeti; oranın sabit kalması. Gelirin tamamı belediyede kalır, vergi payından kesinti yapılmaz. | OECD; Kore kapsamlı gayrimenkul vergisi |
| 4. Kesinti önceliğinin tersine çevrilmesi | Vergi payından kesintide üst sınır (%25); SGK ve Hazine alacaklarının taşınmazla değil, gelir temlikiyle ve uzun vadeyle tahsili; taşınmaz devrinin yasaklanması. | Mali kural mantığı; Rapor No. 1 |
| 5. Belediye borç ve varlık sicili | Muhasebat'ta belediye bazında, döviz kırılımlı, aylık konsolide borç stoku; SGK, Hazine, İller Bankası ve banka borçlarının tek tabloda yayımı; belediye şirketlerinin konsolidasyona alınması. | Rapor No. 2 öneri 4 ve No. 3 öneri 6 (sicil) |
| 6. Metro ve büyük altyapıda kamu-kamu ortaklığı | İBB ve Bakanlık hatlarının tek işletmecide (Seoul Metro modeli) birleştirilmesi; koridor gayrimenkulünün TVF-İBB ortak varlık şirketinde toplanması ("Rail+Property"); gelirle borcun eşleştirilmesi. | Hong Kong MTR; Seoul Metro; Rapor No. 3 öneri 5 (ulusal holding) |
Rapor, belediyelerin kredi sözleşmelerine, gelir temlik anlaşmalarına ve belediye şirketi bilançolarına erişmemiştir. "İsraf" ölçümü, hukuka aykırılık iddiası değil, uluslararası emsallere göre alınmayan gelir ve ödenen fazla maliyetin (kur farkı, gecikme faizi) tahminidir. Belediyelerin siyasi yönetimi ve hizmet kalitesi bu raporun konusu dışındadır. Value Masters Academy bağımsızdır; adı geçen hiçbir kuruluşla danışmanlık ilişkisi yoktur.